Η προσπάθεια, όπως πληροφορήθηκα, για τη δημιουργία του Σάκκουλας on- line ξεκίνησε τον Μάρτιο του 2014. Η ιδέα υπήρχε από παλιά και ήταν η δημιουργία μίας υπηρεσίας που να καλύπτει σφαιρικά τις ανάγκες επιστημονικής ενημέρωσης του νομικού κόσμου της χώρας μέσω μιας ψηφιακής πλατφόρμας με δυναμικά χαρακτηριστικά, τόσο εξ επόψεως περιεχομένου όσο και λειτουργιών. O εκδοτικός οίκος Παναγιώτη Σάκκουλα ανέλαβε αυτή την πρωτοβουλία παίρνοντας ένα σοβαρό ρίσκο καθώς πέρασε σε κάτι ολωσδιόλου νέο σε σχέση με την παλαιά του δραστηριότητα.Λίγο καιρό πριν πήρα από τον Παναγιώτη Σάκκουλα μία ενημέρωση για μία συνδρομητική πλατφόρμα νομικού περιεχομένου. Μου είχε μιλήσει ο Παναγιώτης ο Σάκκουλας είναι η αλήθεια στο παρελθόν και υπέθετα ότι κάτι ετοίμαζε. Δεν ήξερα όμως τι ήταν αυτό. Πήρα την πλατφρόρμα δοκιμαστικά. Την ερωτεύτηκα. Τηλεφώνησα στον Γιάννη τον Παπαγρηγοράκη να δώσω συγχαρητήρια και να μάθω λίγα περισσότερα πράγματα.

Ηυπηρεσία θα στόχευε αφενός, από πλευράς περιεχομένου, να συνδυάσει τη νομική θεωρία, τα πορίσματα της νομολογίας, τα νομοθετικά κείμενα και τη δικηγορική πρακτική και αφετέρου να εκμεταλλευτεί τεχνολογίες αιχμής στη σχεδίαση πληροφοριακών συστημάτων και βάσεων δεδομένων ώστε να εξασφαλίζει την αποτελεσματική ανάκτηση όλων των διαθέσιμων πληροφοριών από τον χρήστη, την ιεράρχησή τους και την τυπική και ουσιαστική διασύνδεση αυτών.

Έτσι, η μηχανή αναζήτησης της νέας υπηρεσίας εμπεριέχει στοιχεία τεχνητής νοημοσύνης, ώστε να ιεραρχεί και να συσχετίζει κείμενα με παρόμοια δομικά χαρακτηριστικά και στενή σχετικότητα. Φυσικά εδώ παρεμβαίνει και ο εκδότης ώστε να «εκπαιδεύει» τη μηχανή.

Ο συσχετισμός όλων των οντοτήτων που βρίσκονται καταχωρημένες στο σύστημα επιτυγχάνεται με την εφαρμογή ενός πολύπλοκου αλγόριθμου και δίνει τη δυνατότητα άμεσης πρόσβασης σε κάθε σχετική πληροφορία προκύπτει από την ανάγνωση ενός κειμένου. Μπορούμε έτσι να πλοηγηθούμε από ένα απόσπασμα βιβλίου σε μία δικαστική απόφαση, από μία νομοθετική διάταξη στη σχετική βιβλιογραφία κ.ο.κ. με το πάτημα ενός κλικ.

Ταυτόχρονα, μεγάλη επένδυση έχει γίνει και σε πιο «παραδοσιακές» μεθόδους χαρακτηρισμού και ανεύρεσης νομικού περιεχομένου. Κατ’ αρχήν δημιουργήθηκε ένα ευρετήριο 66.000 και πλέον λημμάτων, ιεραρχημένο σε τρεις βαθμίδες, το οποίο εμπλουτίζεται διαρκώς για να καλύψει όλο το εύρος των νομικών όρων. Κάθε πληροφορία (απόσπασμα βιβλίου, νομική μελέτη, απόφαση δικαστηρίου κ.λπ.) γίνεται προσπάθεια να αντιστοιχίζεται σε αυτό. Το κάθετο εύρος του μας δίνει τη δυνατότητα να φτάσουμε σε πολύ στοχευμένα αποτελέσματα  (και αυτό θα φαίνεται όσο θα αυξάνεται ο όγκος των δεδομένων που θα περιέχονται στη βάση). Το ίδιο ισχύει και για τις νομοθετικές διατάξεις, δηλ. κάθε πληροφορία αντιστοιχίζεται στα άρθρα των νομοθετημάτων στα οποία αφορά. Η διαδικασία δεν γίνεται αυτόματα, αλλά από ειδικούς. Έτσι εξασφαλίζεται, για παράδειγμα, ότι οι πληροφορίες που επιστρέφονται σε σχέση με μία διάταξη του ΚΠολΔ έχουν όντως σχέση με την εφαρμογή της συγκεκριμένης διάταξης και δεν περιέχεται η τελευταία ως απλή αναφορά στο κείμενο.

Φυσικά ένα από τα δυνατότερα πλεονέκτημα του www.sakkoulas-online.gr είναι η ποιότητα της πρωτογενούς πληροφορίας που περιέχει, ειδικά σε σχέση με τη βιβλιογραφία. Ο συσχετισμός των βιβλίων με τη νομολογία και τη νομοθεσία επιτρέπει στον κάθε νομικό να εκμεταλλεύεται όχι μόνο τη δική του δεινότητα στην αναζήτηση νομικής πληροφορίας αλλά να έχει στη διάθεσή του τη συσσωρευμένη εμπειρία και την εργασία που έχουν επιτελέσει οι κατ’ εξοχήν ειδικοί σε κάθε νομικό ζήτημα που τον απασχολεί.

Τη βάση επιμελείται δωδεκαμελές νομικό τμήμα, στελεχωμένο από δικηγόρους με μεταπτυχιακούς και διδακτορικούς τίτλους στον τομέα ειδίκευσής τους. Η ανάλυση έχει γίνει από τον Ιωάννη Παπαγρηγοράκη, Διευθυντή Ανάπτυξης των Εκδόσεων Σάκκουλα ΑΕ. Το Ιδιωτικό Δίκαιο τελεί υπό την επιστημονική διεύθυνση του Καθ. κ. Κωνσταντίνου Καλαβρού και το Δημόσιο υπό την επιστημονική διεύθυνση του Καθ. κ. Χαράλαμπου Ανθόπουλου.

Από μέρους μου έχω να προσθέσω ότι η πλατφόρμα είναι εξαιρετικά λειτουργική και εύχρηστη, υπόσχεται δε μια αλλαγή των όσων γνωρίζαμε ως τώρα και του τρόπου δουλειάς μας.

Πρέπει στα τόσα καλά να παρατηρήσω ότι η πλατφόρμα υστερεί ακόμη ως προς τη νομοθεσία και υπάρχουν πολλά που πρέπει να προστεθούν. Νομίζω ότι αυτό θα γίνει συντομότατα όμως. Άλλωστε είναι το ευκολότερο μέρος της υπόθεσης. Ως προς τα περιοδικά πάλι θα ευχόμουν ολόψυχα να υπήρχε αποδελτίωση των περιοδικών άλλων εκδοτών. Αλλά αυτά είναι ψιλά γράμματα.

Οι έλληνες εκδότες έχουν προσπαθήσει να περάσουν εδώ και καιρό στην κατασκευή κάποιας πλατφόρμας τέτοιου είδους. Η Νομική Βιβλιοθήκη παντρεύτηκε τη ΝΟΜΟΣ όπως ξέρουμε όλοι, όχι με ιδιαίτερη επιτυχία προς το παρόν καθώς ακόμη και η πεπαλαιωμένη ΝΟΜΟΣ έγινε περισσότερο κουραστική και δύσχρηστη με τις αναφορές στις εκδόσεις της Νομικής Βιβλιοθήκης. Πιστεύω ότι και αυτό γρήγορα θα αλλάξει όμως.

Περνάμε σε μια άλλη εποχή λοιπόν και όσοι γνωρίσαμε και την παλαιότερη δεν μπορούμε παρά να είμαστε ενθουσιασμένοι.

Συγχαίρω ολόψυχα τον Παναγιώτη Σάκκουλα, το Γιάννη Παπαγρηγοράκη, τους επιστημονικούς υπεύθυνους Μπάμπη Ανθόπουλο και Κωσταντίνο Καλαβρό και όλη την επιστημονική ομάδα από καρδιάς. Το αγοράσαμε ήδη και το συνιστούμε ανεπιφύλακτα.

“Αν είναι ακριβές αυτό που συνήθως λέγεται ότι η επιστήμη δεν προάγεται με τα διδακτικά εγχειρίδια ή τα ερμηνευτικά/υπομνηματικά έργα αλλά κυρίως με τις μονογραφίες και τις ειδικές μελέτες ή ανακοινώσεις, τότε το παρόν βιβλίο του Καθηγητή Γεωργιάδη είναι ίσως το σημαντικότερο απ’ όσα μέχρι τώρα έχει γράψει. Και αυτό γιατί περιέχει κείμενά του (μελέτες και άρθρα, συμβολές σε τιμητικούς τόμους, εισηγήσεις/ανακοινώσεις σε επιστημονικά συνέδρια) έξι περίπου δεκαετιών.

Όλο αυτό το υλικό, που είναι κατεσπαρμένο σε νομικά περιοδικά (μερικά εκ των οποίων μάλιστα έχουν παύσει προ πολλού να κυκλοφορούν), σε δυσεύρετους τιμητικούς τόμους, σε εξαντλημένα πρακτικά συνεδρίων ή σε δυσαπόκτητα συλλογικά έργα, το βρίσκει ο αναγνώστης συγκεντρωμένο στον παρόντα τόμο και κατανεμημένο σε ενότητες, όπως Γενική Θεωρία Δικαίου, Ιστορία Δικαίου, Δίκαιο και Λογοτεχνία, Γενικές Αρχές Αστικού Δικαίου, Ενοχικό Δίκαιο κλπ., ανεξάρτητα από τη χρονολογία της συγγραφής τους”.

Ήμουν από τους τυχερούς εκείνους ανθρώπους που έλαβαν ως δώρο το βιβλίο αυτό  από τον παλιό μου δάσκαλο που σημάδεψε τη Νομική Σχολή της Αθήνας, όσο κανείς τις τελευταίες δεκαετίες. Όχι γιατί φυσικά με γλύτωσε από το κόστος αγοράς του. Αλλά γιατί και αυτό το βιβλίο θα είναι μαζί μου με μια ζεστή αφιέρωση σα φυλαχτό στην αρένα της επιστήμης και της δικηγορίας. Ήμουν από τους τυχερούς εκείνους ανθρώπους που επέλεξε ο ίδιος καθηγητής για να συμμετέχει στον Τιμητικό του Τόμο, αν και όχι αστικολόγος, αν και όχι μιμητής και υμνητής του. Εξίσου τυχερή για την επαγγελματική μας συνεργασία κάποιες φορές αλλά και για τις αντιδικίες μας. Η αλήθεια είναι ότι υπάρχουν αρκετοί τέτοιοι τυχεροί μαθητές του. Τον Απόστολο Γεωργιάδη πολλοί αγάπησαν και εκτίμησαν από νωρίς. Και εκείνος μας θυμάται όλους. Έναν έναν με το όνομά μας. Τυχεροί αλήθεια όσοι έζησαν τη Νομική Σχολή της Αθήνας επί των ημερών του. Παρών ΠΑΝΤΑ στο μάθημα, γλαφυρός και νεανικός, με άψογη γλώσσα και συναρπαστικές απόψεις αλλά και με σημαντικό επιστημονικό έργο.

Αν και για το Αστικό Δίκαιο συχνά μας έλεγαν ότι ο Λιτζερόπουλος έγραψε κάτι δεκάδες σελίδες μόνον, αν και η γοητεία του Κουμάντου ήταν ανυπέρβλητη, ο Απόστολος Γεωργιάδης ήταν και παραμένει πολυγραφότατος ερευνητής και επιστήμονας αλλά και γοητευτικός δάσκαλος. Ίσως μάλιστα να συντέλεσε στην άποψή μου ότι το δημόσιο δίκαιο προϋποθέτει άριστο αστικό. Μια άποψη που έχει απομακρύνει πολλούς από το γραφείο μου ως συνεργάτες το δίχως άλλο.

Πρέπει να πω ότι τον Απόστολο Γεωργιάδη τον αγαπούσα πάντα χώρια από την εκτίμηση που έτρεφα γι’αυτόν. Ο λόγος είναι απλός: ήταν ένας από τους ελάχιστους έλληνες καθηγητές που δούλευε επιστημονικά με ζήλο και συντρόφευε τους μαθητές του τις ώρες της μοναξιάς που δημιουργούσαν και εκείνοι το δικό τους νομικό λόγο: και με την βιβλιογραφική του συντροφικότητα και με τη συντροφικότητα εκείνη που μόνον όσοι γράφουν καταλαβαίνουν. Καθώς όλοι ξέρουμε η Ελλάδα δεν γράφει ή γράφει για να εξελιχθεί ακαδημαϊκά και μετά σιγεί. Γράφει επίσης για λόγους επαγγελματικής προβολής. Σπάνια γράφει γιατί έχει κάτι να προσθέσει στην διαδρομή του επιστημονικού λόγου. Συνήθως μιμείται κάτι σίγουρο και ειπωμένο στα έγκυρα πανεπιστήμια, από έγκυρα ονόματα, με ασφάλεια και επαρχιακό μιμητισμό. Γράφει τέλος και για λόγους διαφήμισης κάποιου νέου νομικού προϊόντος. Είτε είναι “προϊόν” αστικού δικαίου όπως το σύμφωνο συμβίωσης ή ο γάμος ομοφυλοφίλων είτε δημοσίου όπως οι ΑΔΑ, τα προσωπικά δεδομένα κλπ. Την αγωνία του Απόστολου Γεωργιάδη και την ανάγκη του να αφήσει κάτι από την ψυχή του στο γραπτό δεν τη συμμερίζονται πολλοί. Και όσοι τη συμμερίζονται τον έχουν πάντα στο πλευρό τους, κοντά στα δάχτυλά τους την ώρα που πληκτρολογούν.

Ξέρω ότι πολλοί θα θυμώσουν με τη γνώμη μου αυτή. Ξέρω ότι θα γελάσουν μαζί μου καθώς ξέρουν ότι από τη συγκεκριμένη συντροφικότητα δεν ωφελήθηκα τίποτε απολύτως, όπως συνηθίζεται να συμβαίνει όταν κάποιος είναι ευγνώμων και αγαπά με τον τρόπο της ακαδημαϊκής αγάπης. Όμως εδώ δεν μιλάμε για κολακεία ή συμφέρον. Μιλάμε για επιστημονική επικοινωνία και συναίσθημα. Μιλάμε για τη μοναξιά του σκεπτόμενου ανθρώπου που αναζητά την παρέα του Σλινκ, του Μπράντεϊσ,ή όποιου άλλου του αρμόζει για να αντέχει να βασανίζει τη σκέψη του.

Ξέρω επίσης ότι με αγαπούσε και εκείνος. Γιατί ο Απόστολος Γεωργιάδης βλέπει και θυμάται για όλους μας και για όλα.

Ακριβώς λοιπόν γιατί είναι σπάνια αυτή η σχέση και ακόμη πιό σπάνια στη χώρα μας ευχαριστώ το δάσκαλό μας για τις ώρες που συνέχισε να μας μιλά και να μας βοηθά όταν παλεύαμε μονάχοι έστω και αν διαφωνούσαμε μαζί του εντελώς. Αυτή άλλωστε ήταν και η χαρά: ο διάλογος και η σύνθεση.

Τον ευχαριστώ που γράφει μια όμορφη γάργαρη γλώσσα κατανοητή και καλλιεργημένη. Ούτε ξύλινο νομικό λόγο, ούτε πομφόλυγες. Τα νομικά δυστυχώς δεν γράφονται ωραία συνήθως. Ο Απόστολος Γεωργιάδης γράφει ελληνικά νομικά. Ούτε μεταφράζει νομικά γερμανικά ή κάποια από τις τόσες γλώσσες που γνωρίζει, ούτε επιδιώκει να εντυπωσιάσει με το δύσκολο λόγο του τονίζοντας την απόσταση με τον αναγνώστη που πρέπει να νοιώθει αδαής. Προσωπικά, στο σημείο αυτό τον θεωρώ μοναδικό.

Ελπίζω και εύχομαι να συνεχίσει για καιρό ακόμη να δουλεύει και να σκέπτεται. Ξέρω ότι ανήκουμε σε άλλους κόσμους και ότι ίσως να μη συμπέσουμε ποτέ αλλού πουθενά εκτός από το χώρο του χρήματος και του κέρδους των πελατών που συνδράμουμε, χώρο χωρίς γοητεία και συναίσθημα. Ξέρω επίσης ότι καθόλου δε με συναρπάζει η ιδιότητα του ακαδημαϊκού, του γερασμένου δηλαδή επιστήμονα που καθίσταται κατεστημένο. Αλλά ελπίζω να συνεχίσει να σκέπτεται και να δουλεύει παρόλα αυτά. Για να είμαστε κάποιοι τυχεροί μαθητές του λιγότερο μόνοι. Του εύχομαι λοιπόν ολόψυχα να συνεχίσει να ζει κοντά μας και να εργάζεται περιμένοντας το επόμενο βιβλίο του. Και εκείνος το ξέρει καλά αυτό και με πιστεύει.

Εκπρόσωποι του ιταλικού οίκου πλαισίωσαν την πρότασή τους με τη χορηγία αυτή σε βάθος πενταετίας ώστε να διατεθεί σε αναστηλωτικά έργα είτε στην Ακρόπολη είτε σε όποιον άλλο οργανισμό επιλέξει το υπουργείο Πολιτισμού, σύμφωνα με τον Ελεύθερο Τύπο.

Η πρόταση των Ιταλών μιλούσε για μια μεγάλη πασαρέλα είτε ανάμεσα στο Ερέχθειο και τη βόρεια πλευρά του Παρθενώνα είτε δυτικά του Ερέχθειου, το στήσιμο σκηνής μεγάλων διαστάσεων για την προετοιμασία των μοντέλων και ηχεία σε μεταλλικούς πυλώνες ύψους 7-8 μέτρων.

Στην ίδια πρόταση διευκρινιζόταν ότι η επίδειξη θα διαρκούσε 15 λεπτά και οι καλεσμένοι θα ήταν 300, με το 10% να είναι Έλληνες, το 80% να είναι Ευρωπαίοι και Αμερικανοί εκδότες περιοδικών μόδας και το 10% αστερές του Χόλιγουντ.

Η εκδήλωση που θα γινόταν την 1η Ιουνίου θα ξεκινούσε στις 10 το βράδυ με την πρόβα να διεξάγεται δύο ώρες νωρίτερα. Οι διοργανωτές δεσμεύονταν, δε, για άμεσο ξήλωμα των εγκαταστάσεων με το πέρας της εκδήλωσης.

Τα μέλη του ΚΑΣ απάντησαν στους Ιταλούς ότι «ο ιδιαίτερος πολιτιστικός χαρακτήρας των μνημείων της Ακρόπολης δεν συνάδει με τη συγκεκριμένη εκδήλωση, καθώς πρόκειται για μοναδικά μνημεία και σύμβολα παγκόσμιας κληρονομιάς, μνημεία παγκόσμιας κληρονομιάς της Unesco».

Απόλυτα σύμφωνη δήλωσε η υπουργός Πολιτισμού Λυδία Κονιόρδου η οποία μιλώντας στην ΕΡΤ είπε ότι «ο Παρθενώνας είναι σπουδαίο μνημείο και παγκόσμιο σύμβολο που πρέπει εμείς οι Έλληνες να το προστατεύουμε ιδιαιτέρως όταν παραμένει αδιάκοπη η προσπάθεια μας για επανένωση των μαρμάρων του Παρθενώνα».

Το «παράδειγμα» της ακριβής δικαιοσύνης- μια αποκλίνουσα σχέση δικαίου και δικαιοσύνης.

Τον Παναγιώτη Δέγλερη τον διαβάζω χρόνια και τον γνωρίζω ως αναγνώστης θέλω να πιστεύω «επαρκής». Τον παραπέμπω στα συγγενικά συχνά γραπτά μου όπως παραπέμπουν όσοι δεν κολακεύουν δια της παραπομπής κατά τα ακαδημαϊκά ήθη. Τις εννοώ τις παραπομπές!

Ήξερα ότι είναι κοντά στην ηλικία μου αλλά δεν είχε συμβεί να τον συναντήσω μέχρις ότου ένας γλυκίτατος κοινός μας γνωστός επισήμανε τόσο τη μεταξύ μας συγγένεια όσο και την δική του συμπάθεια στο πρόσωπό του. Στο γραφείο μου τώρα στέκει το νέο του έργο πριν προλάβω να τον γνωρίσω από κοντά.

Ένα βιβλίο που όλοι όσοι ασχολούμαστε με τον συγκεκριμένο επαγγελματικό χώρο θα θέλαμε να είχαμε γράψει. Ένα βιβλίο για την απονομή δικαιοσύνης στις δημόσιες συμβάσεις ιδίως την προσωρινή, όπως μας την υποσχέθηκε το κοινοτικό δίκαιο κάποτε για να είναι αποτελεσματική και ουσιαστική, αλλά και τις συνέπειες των μεθοδεύσεων που την καθιστούν φενάκη.

Διαβάζοντάς το σκέπτομαι ότι οι ενδιαφερόμενοι φορείς του θεμελιώδους δικαιώματος στην αποτελεσματική προσωρινή δικαστική προστασία ούτε που θα μπορούσαν να πιστέψουν πώς ένας συγγραφέας ξόδεψε τόση ψυχή για εκείνους που συνήθως η ελληνική κοινωνία θεωρεί κατά τεκμήριο ως μπαμπέσηδες: δηλαδή τους συμβαλλόμενους με τις αναθέτουσες αρχές. Τη σκέψη αυτή δεν μπορώ να μην επισημάνω διαπιστώνοντας ότι η στοργή του δικηγόρου για τον εντολέα του έχει εξαφανισθεί τελείως. Ο Παναγιώτης Δέγλερης θα μπορούσε να αναγγείλει απλά στους πελάτες του ότι «προσωρινή προστασία» δύσκολα πλέον γιατί το παράβολο είναι τόσο ακριβό και η νομολογία τόσο παράδοξη που δεν κάνεις τίποτε ουσιώδες. Λίγο ως πολύ αυτό το μάθαμε όλοι. Όμως ο Παναγιώτης Δέγλερης αντιμετώπισε και αυτούς ακόμη τους δυνάμει πελάτες ως φορείς ενός θεμελιώδους δικαιώματος, όπως δηλαδή στ’αλήθεια είναι. Και πάλεψε έστω και με τη δύναμη της θεωρίας και της σκέψης να στηρίξει τη θέση του με  περισσή τιμιότητα.

Διαβάζοντάς το σκέπτομαι επίσης ότι λόγω της σε βάθος γνώσης του θέματος που πραγματεύεται δεν φοβάται να κρίνει και να τοποθετηθεί απέναντι σε δικαστικές αποφάσεις. Σπάνιο στις μέρες μας από τη θεωρία όπου συνήθως διαβάζεις ποτάμια κολακίας προς τα δικαστήρια αν όχι και τους δικαστές επωνύμως προσωπικά και ταπεινά. Αν η ιδιότητα του arretiste  είναι η πιο σημαντική τιμή για ένα θεωρητικό νομικό, η ελληνική θεωρία έχει παραιτηθεί αυτής της τιμής λόγω της επαγγελματικής δράσης στην οποία συνήθως αναλίσκεται. Όχι όμως ο Παναγιώτης Δέγλερης, ο οποίος με πολύ προσοχή σχολιάζει και τοποθετείται απέναντι σε γνωστές δικαστικές υποθέσεις.  Σε εποχές που ούτε οι δικηγορικοί μας σύλλογοι δεν τολμούν να σχολιάσουν ευθέως την κρίση περί αντισυνταγματικότητας της δικηγορικής αποχής, το να σχολιάζει ένας επαγγελματίας τους δικαστές των εντολέων του χρειάζεται κουράγιο. Γιατί για το θέμα αυτό αν και όλοι συζητάμε δεν γράφουμε.

Διαβάζοντάς το διαπιστώνω ότι ο Παναγιώτης Δέγλερης είναι ένας καλλιεργημένος άνθρωπος (αν και νομικός δεν σταμάτησε να διαβάζει όπως μας λένε άλλοι διάφοροι…). Η σκέψη του για την ακριβή δικαιοσύνη και τις συνέπειές της περνά από τον Foucault και φθάνει σαν ψαράκι στο νερό στο Πρωτοδικείο Χανίων και την Εφημερίδα Δημοσίου Δικαίου. Η ιδιότητα αυτή επιτρέπει την σφαιρική προσέγγιση του ζητήματος που πραγματεύεται και την κρίση ως προς τους νόμους και τους σκοπούς που εξυπηρετούν. Ένα βιβλίο που δεν μιλά για ένα μόνο νόμο είτε αυτός είναι ο ΑΚ είτε είναι το κοινοτικό δίκαιο της προσωρινής δικαστικής προστασίας είναι πραγματικά σπάνιο. Το μεγάλο μου παράπονο διαβάζοντας εμπράγματο ήταν πάντα ότι η κυριότητα αν και ρυθμίζεται από τον ΑΚ περιγράφεται χωρίς την ουσιαστική της έκφανση που βρίσκεται σε άλλες ρυθμίσεις νομοθετικές τις οποίες παραλείπουν να παραθέτουν και να σχολιάζουν οι συγγραφείς. Το ίδιο με προβλημάτιζε πάντα ως προς τη μέθοδο γραφής της θεωρίας και στο δημόσιο δίκαιο. Το παράπονό μου ήταν ότι μιλάμε σαν γιατροί που διαφημίζουμε φάρμακα επειδή πηγαίνουμε σε συνέδρια φαρμακευτικών εταιριών. Απειρα βιβλία για το πόσο σωστό είναι το κοινοτικό δίκαιο της προσωρινής δικαστικής προστασίας ή η αίτηση ακυρώσεως ή εν γένει πόσο σωστοί είναι διάφοροι κανόνες που θεσπίζονται. Σπάνια να διαβάσεις σχολιασμό τους. Ιδίως με αφορμή παλιές εκδόσεις βλέπεις ότι υμνείται ο νομοθέτης έστω και αν έστερξε να καταργήσει το νόμο του τρεχάτος. Ο Παναγιώτης Δέγλερης δεν υμνεί το νομοθέτη.

Διαβάζοντας το βιβλίο τέλος διαπιστώνω ότι δεν μένει στο σημείο αλλά επιστρέφει στο όλο. Δεν περιορίζεται στο παράβολο που θεσπίσθηκε για να μειωθούν οι διαφωνίες για τους διαγωνισμούς που αναγκάζεται να κάνει το Δημόσιο, αλλά αναλύει το ζήτημα της ακριβής δικαιοσύνης, την νεοελληνική «κανονικότητα» και την σταθερά αποκλίνουσα σχέση δικαίου και δικαιοσύνης. Ο συγγραφέας είναι ένας σκεπτόμενος άνθρωπος που παρουσιάζει επιχειρήματα και θεμελιώνει κριτικό λόγο. Γνωρίζοντας ότι οι δικηγόροι πλέον δεν αγοράζουμε βιβλία (όπως παραπονούνται οι εκδότες) διότι που λεφτά για πέταμα, λυπάμαι που δεν αγόρασα το βιβλίο αυτό. Με τιμά ότι μου προσφέρθηκε αλλά θα προτιμούσα να το είχα αγοράσει και να το είχα δωρίσει σε πολλούς άλλους συνοδοιπόρους στη γραφή νομικούς που εκδίδουμε βιβλία με ναρκισσισμό και αντιοικολογική σκέψη. Δυστυχώς συχνότατα σκέπτομαι τα δένδρα που χάνονται για να φωτογραφίζει έκαστος εξ ημών την προσδοκία αθανασίας που καλλιεργεί. Ο συγγραφέας πρόταξε τη γνώμη του απέναντι στη ματαιοδοξία.

Θα προσπαθήσω να γνωρίσω το συγγραφέα αυτόν από κοντά, όχι μόνον γιατί έχουμε έναν κοινό γλυκίτατο φίλο και αρκετά κοινά μεράκια αλλά γιατί θέλω να δω δια ζώσης δικηγόρους που σκέπτονται και μοιράζουν τη σκέψη τους με άλλους με γνώση, αρετές, κέφι, και θα κατηφορίσω στον Πειραιά που πάντα αγαπούσα πολύ. Μπράβο και στον Παναγιώτη το Σάκκουλα που εξέδωσε ένα ακόμη βιβλίο που διαβάζεται και δεν στολίζει βιβλιοθήκες ή βιογραφικά. Δεν προσδοκώ να διαβάσει το βιβλίο αυτό ο νομοθέτης ή ο δικαστής. Δεν προσδοκώ να αλλάξει τη ροή των πραγμάτων. Αντίθετα πιστεύω ότι θα δώσει έναυσμα για δικαίωση όσων πιστεύουν ότι η προσφυγή στη δικαιοσύνη κάνει κακό στην υγεία και χαλάει τα δόντια όπως οι καραμέλες καθώς πέτυχε το στόχο της πονηρούτσικα. Όμως χαίρομαι που υπάρχουν ακόμη συγγραφείς που πιστεύουν στην απονομή δικαιοσύνης και προσπαθούν προς την κατεύθυνση αυτή άδολα.

Καλοτάξιδο να είναι το βιβλίο και μαζί του  η ελπίδα για περισσότερους σκεπτόμενους ανθρώπους.

Η ιδιαιτερότητα των κατασκευαστικών διαφωνιών

Η διαιτητική επίλυση διαφορών[1] τυγχάνει αποδεκτή σε μεγάλο μέρος της πρακτικής και αποκτά θεσμικό χαρακτήρα και κανονιστικό πλαίσιο με την εξέλιξη των ετών. Η διαιτητική επίλυση διαφορών αφορά στην επίλυση διαφωνιών όχι από τα πολιτειακά όργανα αλλά από δικαστές τους οποίους επιλέγουν και ορίζουν τα ενδιαφερόμενα μέρη, χωρίς να συνδέεται κατ’ αρχήν με το είδος ή το περιεχόμενο της διαφωνίας των μερών. Το συνεχώς αναπτυσσόμενο και θεσμοθετούμενο κανονιστικό πλαίσιο που διέπει όμως τη διαιτητική επίλυση διαφορών έχει εισαγάγει έννοιες, όπως η διεθνής και η εσωτερική διαιτησία[2], η ad hoc, η μόνιμη και η θεσμική διαιτησία[3] αλλά και η εμπορική διαιτησία[4] ή η ναυτική διαιτησία[5] [6]κλπ.

Κατηγορία διαιτητικής επίλυσης διαφορών, η οποία διακρίνεται λόγω του αντικειμένου της διαιτησίας του οποίου οι διαιτητές οφείλουν να επιληφθούν, είναι και η κατασκευαστική διαιτησία που αποτελεί αντικείμενο της παρούσας έρευνας. Η έννοια της κατασκευαστικής διαιτησίας, αν και χρησιμοποιείται στη θεωρία και την πρακτική, δεν έχει προσδιορισθεί ειδικά, ούτε είναι σαφές αν υφίσταται ως έννοια που απαιτεί κάποιου είδους διαφορετική αντιμετώπιση από την εμπορική διαιτησία εν γένει.

Σε αντίθεση με την εμπορική διαιτησία, η διαιτησία που αφορά στον κατασκευαστικό τομέα απαιτεί ειδικές γνώσεις και εμπειρία στο συγκεκριμένο τεχνικό αντικείμενο. Για το σκοπό αυτό, άλλωστε, η διαιτησία συγχέεται συχνά με την διαιτητική πραγματογνωμοσύνη ή διεξάγεται με τη συμμετοχή τεχνικών και ειδικών του κλάδου και όχι αναγκαία από νομικούς.

Χαρακτηριστικό τέτοιο παράδειγμα στη χώρα μας είναι η διαιτησία του Τεχνικού Επιμελητηρίου της Ελλάδας (ΤΕΕ) που αφορά σε τεχνικά ζητήματα και παρακολούθησε τη διεθνή τάση ένταξης της επίλυσης των διαφωνιών μεταξύ κατασκευαστών και πελατών τους στα επιμελητήρια. Η ανάγκη εξειδικευμένων διαιτητών που να κατανοούν σύνθετες έννοιες καθιστά την διαιτησία προτιμητέα από τα συμβαλλόμενα μέρη. Η διάκριση όμως της έννοιας της τεχνικής διαφοράς με τις λοιπές διαφωνίες καθιστά δυσλειτουργική την διαιτητική επίλυση των διαφορών στις συμβάσεις κατασκευής, καθώς το τεχνικό και το οικονομικό αντικείμενο συχνά εμπλέκονται.

Εξάλλου, η διαιτησία εφόσον ολοκληρωθεί έγκαιρα αποτελεί μία ορθολογική λύση για κατασκευαστικές συμβάσεις, η επίλυση των διαφωνιών από τις οποίες πρέπει να ολοκληρωθεί έγκαιρα και κατά την εκτέλεση κάθε έργου. Η ανάγκη, δηλαδή, έγκαιρης επίλυσης των διαφωνιών καθιστά τη διαιτησία μια προτιμώμενη λύση για το σκοπό αυτό. Στην πράξη διαπιστώνεται, βέβαια, ότι η ανάγκη τεχνικών γνώσεων και εμπειρίας κάμπτεται από τη νομική φύση της διαιτησίας και των δικονομικών κανόνων, περιορίζοντας τη συμμετοχή των τεχνικών ως διαιτητών και καθιστώντας δυσλειτουργική την κατασκευαστική διαιτησία για τον τεχνικό κόσμο, εφόσον καταλήγει να διαλέγεται περισσότερο με νομικούς παρά με τεχνοκράτες.

Η συγκεκριμένη κατηγορία, λοιπόν, της κατασκευαστικής διαφοράς οδηγεί στην διαδικασία επίλυσής τους μέσω διαιτησίας την οποία διεθνώς ονομάζουν ως «κατασκευαστική».

Η κατασκευαστική διαιτησία

Ο όρος «κατασκευαστική διαιτησία» (construction arbitration[7], arbitrage de la construction[8], Bauschiedsverfahren[9]) είναι καθιερωμένος στην ξένη βιβλιογραφία και πρακτική, ως υποκατηγορία της εμπορικής διαιτησίας, η οποία διακρίνεται λόγω των ιδιαιτεροτήτων της.

Ο όρος δεν φαίνεται να έχει επικρατήσει στην ελληνική βιβλιογραφία. Ωστόσο, στη διεθνή θεωρία και πρακτική έχουν αφιερωθεί μονογραφίες στην κατασκευαστική διαιτησία, ενώ σε πολλές χώρες δημιουργούνται και ιδιωτικοί μόνιμοι μηχανισμοί, οι οποίοι διοργανώνουν διαιτησίες αποκλειστικά κατασκευαστικού αντικειμένου, προτείνοντας στα ενδιαφερόμενα μέρη πρότυπο κανονισμό διαιτησίας και λίστα διαιτητών πολλών ειδικοτήτων, τόσο νομικών όσο και τεχνικών.

Πώς ορίζεται όμως η κατασκευαστική διαιτησία και ποιοι παράγοντες την διαφοροποιούν από την συνήθη εμπορική διαιτησία;

Το Διεθνές Εμπορικό Επιμελητήριο (ICC) ανέθεσε το 2000 σε μια ομάδα ειδικών υπό τον Μηχανικό Καθηγητή Dr. Nael G. Bunni και τον Δικαστή Humphrey Lloyd, QC, να συντάξει έκθεση με προτάσεις και οδηγίες για την καλύτερη δυνατή εφαρμογή των διαιτητικών κανόνων του ICC ειδικά επί κατασκευαστικών διαιτησιών[10]. Η έκθεση δημοσιεύθηκε το 2001 υπό τον τίτλο “ICC Report on Construction Industry Arbitrations” και είναι ενδεικτική των ιδιαιτεροτήτων της κατασκευαστικής διαιτησίας.

Ως τέτοια ορίζεται στην έκθεση η διαιτησία η οποία αφορά κάθε είδους διαφορές από κατασκευαστικά έργα, αλλά κυρίως διαφορές που συνδέονται με την παροχή υπηρεσιών (π.χ. υπηρεσίες Πολιτικού Μηχανικού) και την εκτέλεση εργασιών αναγκαίων για την κατασκευή του έργου.

Είναι όμως η διάκριση αυτή απόλυτη και ξεκάθαρη; Θα πρέπει να προσεγγίσει κανείς διεξοδικά αυτή την έννοια, όπως διαμορφώνεται διεθνώς, μέσα από τους παράγοντες που διαφοροποιούν τις κατασκευαστικές διαφορές που αποτελούν το αντικείμενο της κατασκευαστικής διαιτησίας[11].

Παράγοντες που διαφοροποιούν τις κατασκευαστικές διαφορές

Η πρακτική καταδεικνύει ότι οι διαφορές από κατασκευαστικές συμβάσεις απαιτούν ειδική μεταχείριση και αντιμετώπιση, καθώς διακρίνονται από άλλες εμπορικές και συμβατικές διαφορές για λόγους που συνοψίζονται στα εξής:

1. Ο συχνά σύνθετος τεχνικός χαρακτήρας των κατασκευαστικών διαφορών απαιτεί τη συνδρομή τεχνικών γνώσεων για την επίλυσή τους. Για τον λόγο αυτό είναι συχνή η συμβατική πρόβλεψη τεχνικών «πάνελ», όπως και η διενέργεια πραγματογνωμοσύνης. Εξάλλου, η διάκριση μεταξύ αμιγώς νομικών και τεχνικών διαφορών είναι δυσχερής στα μεγάλα κατασκευαστικά έργα.
2. Ο παράγοντας «χρόνος» και η σύνδεση μεταξύ επίλυσης των διαφωνιών και προόδου των εργασιών εκτέλεσης. Η ταχεία επίλυση των διαφορών από την κατασκευαστική σύμβαση είναι προς το συμφέρον όλων των εμπλεκομένων μερών, και πρωτίστως προς το συμφέρον του ίδιου του έργου.
3. Η κατασκευαστική σύμβαση χαρακτηρίζεται από την σώρευση μεγάλου αριθμού διαφωνιών μεταξύ εργολάβου και Κυρίου του Έργου σε βάθος χρόνου, καθ’ όλη την διάρκεια ισχύος της σύμβασης και πέραν αυτής. Λόγω δε της αλληλεξάρτησης των διαφωνιών μεταξύ τους, είναι απαραίτητος ο συντονισμός της επίλυσής τους, π.χ. μέσω της ομαδοποίησης συναφών διαφωνιών, ώστε να επιτυγχάνεται ισορροπία κόστους / οφέλους για όλους τους εμπλεκόμενους.
4. Τα κατασκευαστικά έργα χαρακτηρίζονται συνήθως από μεγάλο αριθμό εμπλεκομένων φορέων με διαφορετικό ρόλο, βαθμό ευθύνης και δυνατότητα επιρροής επί της διαδικασίας επίλυσης των διαφορών από τη σύμβαση (π.χ. υπεργολάβοι, προμηθευτές, δανειστές, ασφαλιστές κλπ). Το γεγονός αυτό έχει ως συνέπεια α) τη διάσπαση της ευθύνης μεταξύ των προσώπων αυτών αλλά και β) τη συμμετοχή στη διαδικασία επίλυσης των διαφορών και άλλων φορέων πλην των αρχικώς συμβαλλόμενων Εργοδότη και Κατασκευαστή, π.χ. ρητή πρόβλεψη σε Σύμβαση Παραχώρησης ή υπογραφή σχετικού συνυποσχετικού, βάσει του οποίου συμμετέχουν στη διαιτητική διαδικασία επίλυσης των διαφορών και οι Δανειστές του Παραχωρησιούχου.
5. Διεθνής χαρακτήρας των μεγάλων κατασκευαστικών συμβάσεων λόγω συμμετοχής εμπλεκόμενων φορέων με έδρα σε διαφορετικά κράτη και ενίοτε με εμπειρία σε διαφορετικά νομικά συστήματα.
6. O κλάδος των μεγάλων κατασκευαστικών έργων χαρακτηρίζεται από την ευρύτατα διαδεδομένη χρήση των πρότυπων συμβάσεων, όπως οι διεθνείς συμβάσεις FIDIC. Αυτό οδηγεί σε μια σχετική εναρμόνιση και σύγκλιση σε διεθνές επίπεδο, στο βαθμό που παγιώνεται η νομολογία επί των εννοιών και διατυπώσεων που απαντούν στις περισσότερες πρότυπες συμβάσεις. Ταυτόχρονα, η υπογραφή συμβάσεων στην αγγλική γλώσσα μεταξύ των μερών εισάγει, μέσω της ορολογίας, στοιχεία αγγλοσαξονικού δικαίου (common law), έστω κι αν το εφαρμοστέο δίκαιο που επέλεξαν τα μέρη είναι ηπειρωτικό[12].

Πάντως, η εναρμόνιση αυτή είναι σχετική, καθώς η ίδια πρότυπη σύμβαση μπορεί να οδηγήσει σε διαφορετικά αποτελέσματα, ανάλογα με το εφαρμοστέο ουσιαστικό δίκαιο που θα επιλέξουν τα μέρη. Σε κάθε περίπτωση και ανεξαρτήτως εφαρμοστέου δικαίου, πάντοτε τυγχάνει εφαρμογής και το δίκαιο του τόπου εκτέλεσης του κατασκευαστικού έργου, π.χ. επί χωροταξικών και πολεοδομικών θεμάτων ή επί ζητημάτων κανόνων υγιεινής και ασφάλειας, γεγονός που περιπλέκει τα νομικά ζητήματα που τίθενται[13].

7. Οι κατασκευαστικές συμβάσεις διαφοροποιούνται από άλλες εμπορικές συμφωνίες ως προς την επίλυση των διαφορών που ανακύπτουν από αυτές και λόγω του γεγονότος ότι τυγχάνει εφαρμογής σε αυτές η ειδική νομοθεσία, η οποία εφαρμόζεται στην κατασκευαστική βιομηχανία (“sector–specific legislation”), π.χ. η βρετανική Construction Act του 1996 (UK Housing Grants Construction and Regeneration Act 1996), η οποία προβλέπει διαδικασία ταχείας επίλυσης των διαφορών μεταξύ των μερών στην κατασκευαστική σύμβαση (“fast-track adjudication”).

Όλοι οι παραπάνω παράγοντες καθιστούν αναγκαία τη στοχευμένη αντιμετώπιση και διαχείριση των κατασκευαστικών διαφορών, κατά τρόπο ώστε ο μηχανισμός επίλυσής τους να ανταποκρίνεται στις ιδιαιτερότητες και τους σκοπούς της κατασκευαστικής σύμβασης, ιδίως να συμβάλει στην εκτέλεση του έργου εντός χρονοδιαγράμματος και προϋπολογισμού.

Η επιλογή της διαιτησίας ως μηχανισμού που επιτρέπει την ταχεία, ευέλικτη και λιγότερο δαπανηρή επίλυση των διαφορών μεταξύ των εμπλεκομένων επικράτησε ευρέως στον κατασκευαστικό κλάδο, αρχικά στον αγγλοσαξονικό κόσμο από τον 19^ο αιώνα και εν συνεχεία σε παγκόσμιο επίπεδο, μέσω της εξάπλωσης των πρότυπων συμβάσεων κατασκευαστικών έργων. Οι ιδιαιτερότητες των κατασκευαστικών διαφορών, οι οποίες ήδη παρουσιάστηκαν συνοπτικά, διαφοροποιούν την κατασκευαστική διαιτησία από την ευρύτερη κατηγορία της διεθνούς εμπορικής διαιτησίας, καθιστώντας την ένα ξεχωριστό αντικείμενο μελέτης[14].

Η συντεχνιακή φύση των κατασκευαστικών διαφωνιών

Οι διαφωνίες σε σχέση με τις συμβάσεις κατασκευής έργων συνηθίζεται να άγονται σε διαιτητική επίλυση τόσο στη χώρα μας όσο και διεθνώς. Ως βασική αιτία θα μπορούσε να δει κανείς αρχικά τη συντεχνιακή φύση του κατασκευαστικού τομέα, ο οποίος ιστορικά οδήγησε την επίλυση διαφορών από κατασκευές στο πλαίσιο της «συντεχνίας», ταχύτατα δε στο πλαίσιο του θεσμού που υποκατέστησε τη συντεχνία και ήταν τα επιμελητήρια, ιδίως στη συγκεκριμένη περίπτωση τα τεχνικά επιμελητήρια. Ο επιμελητηριακός θεσμός, ως θεσμός επαγγελματικής ταυτότητας, οδήγησε ιστορικά τον κατασκευαστικό κόσμο στην επιλογή της επίλυσης των διαφορών που τον αφορούν από όργανα και δικαστές που αντιλαμβάνονται ως πλέον κατάλληλα.

Έτσι εισήχθη η διαιτησία για τις κατασκευές ως επιλογή για τα τεχνικά επιμελητήρια στην Ευρώπη. Στο ίδιο πλαίσιο αναπτύχθηκαν και μορφές διαιτητικής πραγματογνωμοσύνης ή απλής τεχνικής πραγματογνωμοσύνης από τα τεχνικά επιμελητήρια. Η αιτία της επιλογής αυτού του μέσου στο συγκεκριμένο συμβατικό τύπο συνδέεται με την ανάγκη έγκαιρης αντιμετώπισης των διαφωνιών σε εν εξελίξει συμβάσεις ορισμένου χρόνου αλλά και τεχνικών απαιτήσεων. Πράγματι, η διαιτησία επιτρέπει στις κατασκευαστικές διαφορές να προωθούνται έγκαιρα και να παρακολουθούν την πορεία του συμβατικού αντικειμένου, δηλαδή του κατασκευαζόμενου έργου. Επιτρέπει, επίσης, την τεχνική υποστήριξη των διαιτητών, ώστε η έκδοση της κάθε απόφασης να κάνει χρήση των απαιτούμενων τεχνικών γνώσεων για την ορθή επίλυση των ζητημάτων που προκύπτουν. Για το λόγο αυτό, η διαιτησία στις κατασκευαστικές συμβάσεις εμπίπτει συχνά σε συγκεκριμένο κανονιστικό και δικονομικό πλαίσιο, όπως συμβαίνει με τις συμβάσεις FIDIC, όπου ενίοτε γίνεται προσφυγή στους κανόνες του ICC για την επίλυση των διαφωνιών[15], ή με τη διαιτησία του Τεχνικού Επιμελητηρίου της Ελλάδος.

Ο επιμελητηριακός θεσμός δίνει το παρόν σε διεθνές και σε εθνικό επίπεδο. Ως επιμελητήριο, κατά μία διευρυμένη έννοια, θα πρέπει να αντιμετωπισθεί και το Διεθνές Εμπορικό Επιμελητήριο (ICC), το οποίο έχει επιτύχει την επικράτηση της διαιτητικής επίλυσης των διαφωνιών με τρόπο πολύ ιδιαίτερο.

Η κατασκευαστική διαιτησία του ICC

Το Διεθνές Εμπορικό Επιμελητήριο (ICC) παρέχει ένα άρτια δομημένο θεσμικό πλαίσιο για την επίλυση διαφορών στις διεθνείς εμπορικές συναλλαγές εν γένει. Στους συμβαλλόμενους προτείνονται δυο διακριτές αλλά συμπληρωματικές διαδικασίες: αφ’ ενός μεν η διενέργεια διαιτησίας βάσει του Κανονισμού Διαιτησίας ICC (ICC Rules of Arbitration) υπό την αιγίδα του Διεθνούς Δικαστηρίου Διαιτησίας (International Court of Arbitration), αφ’ ετέρου δε η διαδικασία φιλικής επίλυσης των διαφορών (“amicable dispute resolution”, ADR) με την εποπτεία του Διεθνούς Κέντρου για την φιλική επίλυση διαφορών του ICC (International Center for ADR), και κατ’ εφαρμογή των σχετικών κανόνων του ICC για διαμεσολάβηση, συνδιαλλαγή, ουδέτερη αξιολόγηση ή συνδυαστική τους εφαρμογή (ICC ADR Rules). Για την προσφυγή στην διαιτησία του ICC απαιτείται να έχει περιληφθεί στη συμφωνία διαιτησίας ρητή παραπομπή στον Κανονισμό Διαιτησίας του ICC.

O Κανονισμός Διαιτησίας του Διεθνούς Εμπορικού Επιμελητηρίου (ICC rules) έχει τύχει ευρύτατης αποδοχής σε περισσότερες από 180 χώρες ανά τον κόσμο λόγω της ευελιξίας του και της ασφάλειας που παρέχει στις διακρατικές εμπορικές συναλλαγές. Η διάδοσή του συμπίπτει με τη διεθνοποίηση των εμπορικών συναλλαγών, μεταξύ των οποίων και οι συμβάσεις κατασκευής μεγάλων και σύνθετων έργων, που εμπλέκουν συναλλασσόμενους από διαφορετικές έννομες τάξεις. Στη διαδεδομένη εφαρμογή του στην κατασκευαστική διαιτησία συμβάλλει και το γεγονός ότι πρότυπες συμβάσεις κατασκευής έργου, όπως οι FIDIC, προβλέπουν ως έσχατο στάδιο για την επίλυση των διαφορών μεταξύ των μερών τη διεξαγωγή διαιτησίας βάσει του Κανονισμού ICC.

Η προτεινόμενη διαιτητική διαδικασία, η οποία διεξάγεται υπό την εποπτεία του ICC, χαρακτηρίζεται από ιδιαίτερη ευελιξία και στοχεύει στο να εξασφαλίσει την εκτελεστότητα της διαιτητικής απόφασης παγκοσμίως. Το γεγονός αυτό την καθιστά ιδιαίτερα ελκυστική για την επίλυση διαφορών από συμβάσεις κατασκευής έργων, όπου εμπλέκονται φορείς από διαφορετικές έννομες τάξεις και ο χρόνος είναι ζωτικής σημασίας για την πρόοδο των εργασιών. Η διαιτησία ICC παρέχει εγγυήσεις ουδετερότητας[16], ιδίως όταν ο αντισυμβαλλόμενος είναι Κράτος, και έχει ήδη οδηγήσει στην διαμόρφωση μιας πλούσιας νομολογίας.

Εφόσον τα μέρη δεν συμφωνήσουν διαφορετικά, το ICC έχει συμμετοχή και στον ορισμό των Διαιτητών και συγκεκριμένα του Επιδιαιτητή επί τριμελούς διαιτητικού δικαστηρίου ή σε περίπτωση που κάποιο από τα μέρη παραλείψει να προτείνει διαιτητή εντός της ταχθείσας προθεσμίας, το Διεθνές Δικαστήριο το υποκαθιστά στην επιλογή του υποκαθιστώντας το μέρος που παραλείπει τον ορισμό (άρθρα 12-13). Στόχευση των προβλέψεων είναι α) η απρόσκοπτη εξέλιξη της διαιτητικής διαδικασίας και η μη παρέλκυση αυτής από ένα μέρος που αρνείται να ορίσει διαιτητή και β) η εξασφάλιση ανεξαρτησίας και αμεροληψίας των Διαιτητών.

Ο Κανονισμός διαιτησίας του Διεθνούς Εμπορικού Επιμελητηρίου, η τελευταία έκδοση του οποίου τέθηκε σε ισχύ τον Ιανουάριο του 2012, είναι μια σειρά κανόνων που προτείνονται για τη διεξαγωγή της διαιτητικής διαδικασίας στο πλαίσιο των διεθνών εμπορικών συναλλαγών. Εφόσον τα μέρη επιλέξουν ως εφαρμοστέο τον Κανονισμό, η διαιτητική επίλυση λαμβάνει χώρα υπό την εποπτεία και τον έλεγχο του ανεξάρτητου από το ΔΕΕ Διεθνούς Δικαστηρίου Διαιτησίας, το οποίο ιδρύθηκε το 1923. O Κανονισμός δεν δεσμεύει τα μέρη ως προς την επιλογή του εφαρμοστέου ουσιαστικού δικαίου, ενώ υπάρχει πάντα η δυνατότητα να συμφωνήσουν τα μέρη στη συμφωνία διαιτησίας αποκλίσεις από τις προβλέψεις του, οι οποίες μπορούν να οδηγήσουν στη διενέργεια διαιτησίας χωρίς την εμπλοκή και εποπτεία του ΔΕΕ ή με συμπληρωματική εφαρμογή και ημεδαπών διαδικαστικών κανόνων, όπως π.χ. του Κώδικα Πολιτικής Δικονομίας (λεγόμενες «ad hoc διαιτησίες ICC»).

Η διαιτητική διαδικασία του Κανονισμού του 2012 χαρακτηρίζεται από ιδιαίτερη ευελιξία, γεγονός που την καθιστά ελκυστική για την επίλυση σύνθετων διαφορών από συμβάσεις κατασκευής έργου, όπου σκοπός είναι η ταχεία επίλυση προκειμένου να προχωρήσουν οι εργασίες. Τα άρθρα του Κανονισμού παρέχουν μεγάλο περιθώριο πρωτοβουλίας στο διαιτητικό δικαστήριο για την εξακρίβωση των πραγματικών περιστατικών, καθιερώνοντας ένα οιονεί ανακριτικό σύστημα (άρθρο 25) και προβλέπουν, για παράδειγμα, τη δυνατότητα ταυτόχρονης εκδίκασης α) διασταυρούμενων αξιώσεων σε περίπτωση πολυμερούς διαιτησίας (cross-claims) όπου κάθε μέρος μπορεί να εγείρει αξίωσή του καθ’ οιουδήποτε άλλου μέρους (άρθρο 8), β) διεξαγωγή μιας διαιτητικής διαδικασίας για την επίλυση διαφοράς σχετιζόμενης με περισσότερες από μια συμβάσεις (άρθρο 9), ενώ είναι δυνατή τόσο η υποβολή αίτησης συνεκδίκασης συναφών εκκρεμών διαφωνιών (άρθρο 10), όσο και η προσεπίκληση τρίτου μέρους από έναν διάδικο (άρθρο 7).

Το αντικείμενο της επίδικης διαφοράς αποκρυσταλλώνεται έγκαιρα με τη σύνταξη της Πράξης πλαισίου της διαιτητικής διαδικασίας (Terms of Reference, άρθρο 23), γεγονός που δεν επηρεάζει τον ευέλικτο χαρακτήρα της διαδικασίας, αφού τα μέρη μπορούν με την άδεια του διαιτητικού δικαστηρίου να υποβάλουν νέα αιτήματα (new claims) μέχρι και το πέρας της συζήτησης. Το διαιτητικό δικαστήριο έχει εξουσία να διατάξει συντηρητικά ή ασφαλιστικά μέτρα (άρθρο 28), σε αντίθεση με τα προβλεπόμενα στον ελληνικό ΚΠολΔ για την ημεδαπή διαιτησία, ενώ ήδη με την τροποποίηση του Κανονισμού το 2012 προστέθηκε και η δυνατότητα για κατεπείγοντα ορισμό Διαιτητή, ο οποίος μπορεί να διατάξει μέτρα επείγοντος χαρακτήρα πριν από τη συγκρότηση του διαιτητικού δικαστηρίου (άρθρο 29 και Παράρτημα V Κανονισμού).

Το Διεθνές Εμπορικό Επιμελητήριο δεν προτείνει ειδικούς κανόνες για τη διεξαγωγή κατασκευαστικής διαιτησίας. Ωστόσο, οι ιδιαιτερότητες αυτής οδήγησαν στη δημοσίευση το 2001 μιας έκθεσης ομάδας ειδικών, που ορίσθηκαν από το Διεθνές Εμπορικό Επιμελητήριο, με οδηγίες βέλτιστης πρακτικής (guidelines) για την καλύτερη δυνατή εφαρμογή του Κανονισμού διαιτησίας στην κατασκευαστική διαιτησία. Η έκθεση φέρει τον τίτλο “ICC Report on Construction Industry Arbitrations”^[17]. Ως κατασκευαστική διαιτησία ορίζει αυτήν που αφορά κάθε είδους διαφορές από κατασκευαστικά έργα, αλλά κυρίως διαφορές που συνδέονται με την παροχή υπηρεσιών (π.χ. υπηρεσίες Πολιτικού Μηχανικού) και την εκτέλεση εργασιών αναγκαίων για την κατασκευή του έργου. Οι οδηγίες επικεντρώνονται στα κυριότερα διαδικαστικά ζητήματα και αποσκοπούν στην εξασφάλιση της ισορροπίας κόστους-οφέλους, λαμβάνοντας υπόψη τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά των διαφορών από συμβάσεις κατασκευής έργων.

Αναφορικά με τη συμβολή του ΔΕΕ στην επίλυση κατασκευαστικών διαφορών, ιδιαίτερη μνεία θα πρέπει να γίνει και στην λειτουργία του Διεθνούς Κέντρου Τεχνικής Πραγματογνωμοσύνης του ICC (International Center for Expertise), το οποίο προτείνει και ορίζει πραγματογνώμονες σε οποιοδήποτε τομέα, κατόπιν αιτήματος των μερών ή του διαιτητικού δικαστηρίου αλλά και αιτήματος των εθνικών δικαστηρίων ή ιδιωτών που επιθυμούν μια ανεξάρτητη τεχνική πραγματογνωμοσύνη σε ζήτημα ενδιαφέροντός τους.

Στην Ελλάδα η επιλογή του Κανονισμού ICC για τη διαιτητική επίλυση διαφορών από συμβάσεις με κατασκευαστικό αντικείμενο είναι συχνό φαινόμενο. Ορισμένες από αυτές τις διαιτησίες έχουν χαρακτήρα αμιγούς διαιτησίας ICC (π.χ. οι διαιτησίες για επίλυση διαφορών από συμβάσεις με κατασκευαστικό αντικείμενο «σχεδιασμός-προμήθεια-κατασκευή και θέση σε λειτουργία» της ΔΕΣΦΑ Α.Ε.), καθώς το Διεθνές Δικαστήριο Διαιτησίας έχει την εποπτεία της διεξαγωγής τους, όπου η συμφωνία διαιτησίας των μερών δεν αποκλίνει από τους προτεινόμενους κανόνες του Διεθνούς Εμπορικού Επιμελητηρίου.

Υπάρχει όμως και μια δεύτερη μεγάλη κατηγορία, στην οποία εμπίπτουν οι διαιτητικές ρήτρες της συντριπτικής πλειοψηφίας των συμβάσεων παραχώρησης και των συμβάσεων για αυτοχρηματοδοτούμενα έργα νέας γενιάς με κατασκευαστικό αντικείμενο στην Ελλάδα, οι οποίες κυρώθηκαν με νόμο (βλ. π.χ. τις διαιτητικές ρήτρες στη Σύμβαση Παραχώρησης του Έργου της Αττικής Οδού, όπως κυρώθηκε με τον Ν. 2445/1996, άρθρο 57, στη Σύμβαση Παραχώρησης για την Υποθαλάσσια Αρτηρία Θεσσαλονίκης που κυρώθηκε με το Ν. 3535/2007, άρθρο 33, στη Σύμβαση Παραχώρησης για τον Αυτοκινητόδρομο Κόρινθος-Τρίπολη-Καλαμάτα-Λεύκτρο-Σπάρτη που κυρώθηκε με το Ν. 3559/2007, άρθρο 33, κ.ά.). Σε αυτές γίνεται μεν παραπομπή στον Κανονισμό διαιτησίας του ICC για τη διαιτητική επίλυση των διαφορών μεταξύ των μερών, εισάγονται όμως αποκλίσεις από τον Κανονισμό σε τέτοιο βαθμό, ώστε το ICC μην ασκεί πλέον το θεσμικό ρόλο εποπτείας επί της διαδικασίας. Στην περίπτωση αυτή γίνεται λόγος για «ad hoc διαιτησία ICC».

Η επιλογή περί μη εμπλοκής του ICC στη διαιτητική διαδικασία, παρά την επιλεκτική εφαρμογή ορισμένων από τους κανόνες του, δικαιολογείται ενδεχομένως για λόγους οικονομικούς, δηλαδή αποφυγής πρόσθετων εξόδων (μη καταβολής διοικητικών τελών, “administrative fees”) ή και επιτάχυνσης της διαδικασίας λόγω περιορισμού της γραφειοκρατίας, καθώς τόσο οι κοινοποιήσεις όλου του έγγραφου υλικού στη Γραμματεία του ICC όσο και η αναμονή για έγκριση των προτεινόμενων διαιτητών ή για απευθείας ορισμό τους από το ΔΕΕ προκαλούν καθυστερήσεις. Εξάλλου, ο συναινετικός ορισμός Επιδιαιτητή από τους Διαιτητές που όρισαν τα μέρη, οι οποίοι εκ των πραγμάτων γνωρίζουν το αντικείμενο της επίδικης διαφοράς, παρέχει το πλεονέκτημα, έναντι του ορισμού του από το ICC, ότι οδηγεί συχνά στην επιλογή προσώπου με εμπειρία και εξειδίκευση στην επίλυση διαφορών από τη συγκεκριμένη κατηγορία έργων ή διαφωνιών.

Ο αποκλεισμός, ωστόσο, του Διεθνούς Εμπορικού Επιμελητηρίου από τις διαιτησίες οι οποίες διεξάγονται βάσει του Κανονισμού του παρουσιάζει το μειονέκτημα ότι απουσιάζουν οι δικλείδες ασφαλείας που εγγυάται η άσκηση του εποπτικού του ρόλου, ακόμα και για τα ελάχιστα τυπικά σφάλματα.

Έλλειψη εμπιστοσύνης στους νομικούς από τον τεχνικό κόσμο

Η κατασκευαστική διαιτησία είναι ενδεχομένως ο τομέας της νομικής δραστηριότητας με τη μεγαλύτερη συμμετοχή μη νομικών. Η προτίμηση της επίλυσης των διαφορών με συμμετοχή τεχνικών εκφράζει ιδιαίτερα την δυσπιστία του τεχνικού κόσμου στην αντίληψη των νομικών για την επίλυση των διαφωνιών που τον αφορούν.

Ήδη από τον Μεσαίωνα τα μέλη του εμπορικού κόσμου εν γένει εμπιστεύονταν για την επίλυση των μεταξύ τους διαφορών τους ομότεχνούς τους σε επίπεδο συντεχνίας. Οι τελευταίοι εφάρμοζαν κανόνες καθιερωμένους από την πρακτική και όχι από κρατικές αρχές. Οι κανόνες αυτοί δεν γνώριζαν σύνορα και αποκρυσταλλώθηκαν μέσα από το έθιμο και την βέλτιστη πρακτική (lex mercatoria).

Στον κατασκευαστικό κλάδο το συντεχνιακό φαινόμενο επικράτησε μέχρι και τον δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο. Έως τότε, οι τεχνικοί μονοπωλούσαν τα «πάνελ» που έκριναν διαφορές από κατασκευαστικές συμβάσεις[18], συχνά χωρίς τη συμμετοχή νομικών. Ωστόσο, με την παγκοσμιοποίηση των συναλλαγών και τη διεθνοποίηση των μεγάλων και σύνθετων κατασκευαστικών έργων, η εικόνα έγινε πιο σύνθετη: οι συμβαλλόμενοι στην κατασκευαστική σύμβαση έρχονταν συχνά αντιμέτωποι με μια έννομη τάξη και κανόνες που δεν τους ήταν οικείοι, γεγονός που κατέστησε αναγκαία τη συμμετοχή νομικών σε όλα τα στάδια της διαδικασίας, από τη σύνταξη σχεδίου σύμβασης μέχρι και το στάδιο της επίλυσης των διαφορών μεταξύ των μερών.

Δημιουργήθηκε έτσι μια κατηγορία νομικών που ασχολούνται με την κατασκευαστική διαιτησία και χαρακτηρίζονται διεθνώς από υψηλή εξειδίκευση μέσω κυρίως της πρακτικής, είτε ως νομικοί παραστάτες των μερών είτε ως Διαιτητές. Πρόκειται στην πράξη για μια κλειστή ομάδα, προϋπόθεση για τη συμμετοχή στην οποία είναι η εμπειρία στο αντικείμενο. Και τούτο διότι είναι ολιγάριθμα τα εξειδικευμένα προγράμματα εκπαίδευσης σε ακαδημαϊκό επίπεδο πάνω στο αντικείμενο αυτό, η πρόσβαση στη διαιτητική νομολογία είναι δυσχερής λόγω εμπιστευτικότητας και τα όποια συγγράμματα δημοσιεύονται κυρίως από δικηγόρους που δραστηριοποιούνται στον τομέα αυτό και όχι από ακαδημαϊκούς.

Συχνά, όμως, ο τεχνικός κόσμος εκφράζει δυσπιστία έναντι των νομικών, κατηγορώντας τους για έλλειψη κατανόησης της κατασκευαστικής διαδικασίας, η οποία είναι αναγκαία προϋπόθεση για την ορθολογική επίλυση των διαφορών από συμβάσεις με κατασκευαστικό αντικείμενο. Οι νομικοί κατηγορούνται επίσης για   την «δικαστηριοποίηση» της διαιτητικής διαδικασίας, δηλαδή για υπερβολική προσήλωση σε διαδικαστικά ζητήματα σε βάρος της ευελιξίας, από φόβο ακύρωσης της διαιτητικής απόφασης από τα τακτικά δικαστήρια.

Ωστόσο, ακόμα και ένα διαιτητικό δικαστήριο που αποτελείται μόνο από νομικούς έχει πάντα τη δυνατότητα να ζητήσει τη διεξαγωγή πραγματογνωμοσύνης για τεχνικά ζητήματα. Επομένως, σημαντικότερο ρόλο από την ιδιότητα του Διαιτητή ως νομικού ή μη διαδραματίζει η προηγούμενη εμπειρία του στην επίλυση διαφορών από συμβάσεις κατασκευαστικού αντικειμένου. Επισημαίνεται εδώ ότι η διάκριση μεταξύ διαφορών με αμιγώς τεχνική ή με αμιγώς νομική φύση είναι πρακτικά αδύνατη, καθώς τα ζητήματα που ανακύπτουν από μια σύμβαση κατασκευής συμπλέκονται. Άλλωστε, τον τελευταίο λόγο επί της διαιτητικής απόφασης που θα εκδοθεί μπορούν να έχουν τα τακτικά δικαστήρια, ενώπιον των οποίων ασκείται η αγωγή για την ακύρωση της διαιτητικής απόφασης.

Στη χώρα μας η συντριπτική πλειοψηφία των διαιτητικών δικαστηρίων (εάν όχι όλα)  που κρίνουν επί διαφορών από συμβάσεις με κατασκευαστικό αντικείμενο αποτελούνται από νομικούς. Είναι μάλιστα ενδεικτική η δυσπιστία των τακτικών δικαστηρίων έναντι διαιτητικών αποφάσεων που εκδόθηκαν από τεχνικούς, όπως προκύπτει από τη νομολογία του Αρείου Πάγου επί αγωγών για την ακύρωση διαιτητικών αποφάσεων του ΤΕΕ.

[1] Αντί πολλών βλ. Κουσούλης, Στ., Διαιτησία: ερμηνεία κατ’ άρθρο, εκδόσεις Σάκκουλα Αθήνα-Θεσσαλονίκη 2004. Κουσούλης, Στ., Δίκαιο της Διαιτησίας, εκδόσεις Σάκκουλα, Αθήνα-Θεσσαλονίκη, 2006. Κουσούλης, Στ., Θεμελιώδη προβλήματα της Διαιτησίας, τ. Α’ Νομολογία, τ. Β’ Θεωρία, εκδ. Αντ. Ν. Σάκκουλα, Αθήνα-Κομοτηνή, 1996. Μπέης, Κ., Πολιτική Δικονομία: Διαιτησία, Αφοι Π. Σάκκουλα, Αθήνα, 1994, Φουστούκος, Α., Διαιτησία (Μελέτες, Άρθρα, Παρεμβάσεις), εκδ. Αντ. Ν. Σάκκουλα, Αθήνα-Κομοτηνή, 2000. Καλαβρός, Κ.Φ. Δίκαιο της Διαιτησίας, τ. Α’, εκδόσεις Σάκκουλα, Αθήνα-Θεσσαλονίκη, 2011. Καλαβρός, Κ.Φ. Θεμελιώδη ζητήματα του δικαίου της διαιτησίας, Β’ έκδοση, εκδόσεις Σάκκουλα, Αθήνα-Θεσσαλονίκη, 2011. Ρόβλιας, Ντ. / Σταφυλοπάτης, Κ., Η Διαιτησία: Θεωρία – Νομοθεσία – Νομολογία, Νομική Βιβλιοθήκη 2016.

[2] Για τη διάκριση αυτή βλ., Κουσούλης, Σ., Δίκαιο της Διαιτησίας, εκδ. Σάκκουλα, Αθήνα-Θεσσαλονίκη, 2006, σ. 12-18. Ρόβλιας, Ντ. / Σταφυλοπάτης, Κ., Η Διαιτησία: Θεωρία – Νομοθεσία – Νομολογία, Νομική Βιβλιοθήκη 2016, σ.17-20. Στην ελληνική έννομη τάξη, η πρακτική σημασία της διάκρισης μεταξύ εσωτερικής και διεθνούς διαιτησίας έγκειται στο ότι η πρώτη διέπεται κατ’ αρχήν από τις διατάξεις του Κ.ΠολΔ περί διαιτησίας (άρθρ. 867-903), ενώ στη διεθνή διαιτησία έχει εφαρμογή ο Ν. 2735/1999 περί διεθνούς εμπορικής διαιτησίας. Βλ. επίσης, Φουστούκος, Α., «Διεθνής Διαιτησία και Αλλόδαπή Διαιτητική Απόφαση. ΝοΒ 40/1992, σ. 253-264. Βερβενιώτης, Γ., Διεθνής Εμπορική Διαιτησία, Ι: Η Σύμβαση της Νέας Υόρκης, εκδ. Αντ. Ν. Σάκκουλα, Αθήνα-Κομοτηνή, 1990. Μαντάκου, Α., Η Κατάρτιση της Συμφωνίας Διαιτησίας στη Διεθνή Συναλλαγή, εκδ. Αντ. Ν. Σάκκουλα, Αθήνα-Κομοτηνή, 1998. Καΐσης, Αθ., Διεθνής Εμπορική Διαιτησία και Σύμβαση των Βρυξελλών, εκδόσεις Σάκκουλα, Θεσσαλονίκη, 1995.

[3] Έναντι πολλών, βλ. σχετικά Κουσούλης, Σ., Δίκαιο της Διαιτησίας, εκδόσεις Σάκκουλα, Αθήνα-Θεσσαλονίκη, 2006, σ. 9 επ. Ad hoc είναι η διαιτησία που διέπεται από κανόνες που επέλεξαν τα μέρη (έστω κι αν πρόκειται για επιλογή ήδη υπάρχοντος πλαισίου, όπως οι κανόνες UNCITRAL) ή διαμόρφωσε το διαιτητικό δικαστήριο. Μόνιμες είναι οι διαιτησίες που οργανώνονται με προεδρικό διάταγμα, και κατ’ εφαρμογή του άρθ. 902 ΚΠολΔ, στα επιμελητήρια (βλ. Π.Δ. 723 της 5/17.09.1979 για τη μόνιμη διαιτησία του ΤΕΕ, Β.Δ. 447 της 26.6/10.7.69 «Περί συστάσεως παρά των Ναυτικώ Επιμελητηρίω της Ελλάδος (ΝΕΕ) μονίμου διαιτησίας προς επίλυσιν ναυτικών διαφορών», ΠΔ 31 της 12/22.1.79 «Περί συστάσεως παρά τω Εμπορικώ και Βιομηχανικώ Επιμελητηρίω Αθηνών μονίμου διαιτησίας προς επίλυσιν των εμπορικών διαφορών», ΠΔ 841 της 29.8/10.9.80 «Περί συστάσεως εις το Επαγγελματικόν Επιμελητήριο Αθηνών μονίμου διαιτησίας προς επίλυσιν διαφορών προερχομένων εξ εμπορικών πράξεων»), στα χρηματιστήρια (βλ. Π.Δ. 637 της 25.7/1.8.77 «Περί συστάσεως μονίμου διαιτησίας εις τα Χρηματιστήρια Εμπορευμάτων Πειραιώς και Θεσσαλονίκης) και στις επαγγελματικές ενώσεις προσώπων  που αποτελούν ΝΠΔΔ (βλ. άρθ. 8 Ν. 1330/82 για την Διαιτησία Δικηγορικών Συλλόγων, ΠΔ 168 της 17/31.5.83 «Σύσταση μόνιμης διαιτησίας στο Δικηγορικό Σύλλογο Αθηνών, ΠΔ 199 της 12/21.5.84 για την Μόνιμη διαιτησία του Δικηγορικού Συλλόγου Πειραιά, ΠΔ 215 της 30.4/6.5.85 για την Μόνιμη διαιτησία του Δικηγορικού Συλλόγου Θεσσαλονίκης και ΠΔ 415 της 23/30.8.85 για τον Δικηγορικό Σύλλογο Πατρών). Τέλος, θεσμικές είναι οι διαιτησίες που διενεργούνται υπό την εποπτεία κάποιου διαιτητικού θεσμικού μηχανισμού βάσει των κανόνων διαιτησίας που αυτός έχει καταστρώσει, π.χ. διαιτησίες βάσει του Κανονισμού Διαιτησίας του Διεθνούς Εμπορικού Επιμελητηρίου (ICC Rules).

[4] Για την έννοια του όρου «εμπορική» βλ. Βερβενιώτης, Γ., Διεθνής Εμπορική Διαιτησία, Ι: Η Σύμβαση της Νέας Υόρκης, εκδ. Αντ. Ν. Σάκκουλα, Αθήνα-Κομοτηνη, 1990. Σ. 55-58. Ο ίδιος ο Ν. 2735/1999 περί διεθνούς εμπορικής διαιτησίας δεν δίνει ορισμό της εμπορικής διαιτησίας. Ωστόσο, στην Εισηγητική του Έκθεση γίνεται αναφορά στο κείμενο του πρότυπου νόμου της UNCITRAL, βάσει του οποίου συντάχθηκε ο Ν. 2735/1999. Συγκεκριμένα, σύμφωνα με την από 13 Ιουλίου 1999 Εισηγητική Έκθεση (παρ. 4): « Το ίδιο το κείμενο του προτύπου νόμου, όπως συντάχθηκε από την UNCITRAL έχει σε σχέση με τον όρο “εμπορική” την ακόλουθη υποσημείωση που διευρύνει τα εννοιολογικά όριά του, ώστε να λαμβάνεται υπόψη ως «οικονομική»: «Στον όρο “εμπορική” δίδεται ευρεία ερμηνεία, ώστε να καλύπτει ζητήματα που προκύπτουν από κάθε σχέση εμπορικής φύσης, συμβατική ή όχι. Οι σχέσεις εμπορικής φύσης περιλαμβάνουν – χωρίς να περιορίζονται σε αυτές – τις ακόλουθες συναλλαγές: κάθε εμπορική συναλλαγή για την παροχή ή ανταλλαγή εμπορευμάτων ή υπηρεσιών, συμφωνία διανομής, εμπορική αντιπροσωπεία ή πρακτορεία, πρακτορεία επιχειρηματικών απαιτήσεων (factoring), χρηματοδοτική μίσθωση (leasing), κατασκευή έργων, παροχή άδειας εκμετάλλευσης, επένδυση, χρηματοδότηση, τραπεζικές εργασίες, ασφαλίσεις, σύμβαση εκμετάλλευσης ή παραχώρησης, κοινοπραξία και άλλες μορφές βιομηχανικής ή επιχειρηματικής συνεργασίας, αεροπορική, θαλάσσια, σιδηροδρομική ή οδική μεταφορά αγαθών και επιβατών”. Για νομοτεχνικούς λόγους αυτή η υποσημείωση δεν έχει περιληφθεί στο κείμενο του προτεινόμενου νομοθετήματος, όπως προκρίθηκε σε διάφορες χώρες κατά υιοθέτηση του προτύπου νόμου ως εσωτερικού δικαίου. Όμως δεν παύει εξ αυτού να αποτελεί ερμηνευτικό βοήθημα για την έκταση του όρου “εμπορική”». Η από 13 Ιουλίου 1999 Εισηγητική Έκθεση του σχεδίου νόμου για την «Διεθνή Εμπορική Διαιτησία» είναι διαθέσιμη στην ιστοσελίδα του Ελληνικού Κοινοβουλίου:

http://www.hellenicparliament.gr/UserFiles/2f026f42-950c-4efc-b950-340c4fb76a24/NOM_ NOM_EE_2735_UG11.DOC.

[5] Για την έννοια της ναυτικής διαιτησίας, η οποία αποτελεί έννοια είδους σε σχέση με την εμπορική διαιτησία, με πεδίο αναφοράς τον τομέα της εμπορικής ναυτιλίας, βλ. Τσαβλαρίδης, Α., Διεθνής Ναυτική Διαιτησία: Η ιδιόρρυθμη αυτονομία του διαιτητικού φαινομένου στις διεθνείς ναυτιλιακές συναλλαγές, Διδακτορική Διατριβή, Τμήμα Νομικής ΝΟΕ Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, 1998, σ. 23-25, όπου πλούσια βιβλιογραφία: «Μια διαιτησία ορίζεται ως ναυτική, αν με οποιοδήποτε τρόπο εμπλέκεται σε αυτήν κάποιο πλοίο. Οι συνηθέστερες περιπτώσεις ναυτικών διαιτησιών είναι οι διαφορές από συμβάσεις ναυλώσεων, οι διευθετήσεις των απαιτήσεων από επιθαλάσσια αρωγή, και οι διενέξεις που αναφύονται από συμβάσεις ναυπηγήσεως και αγοραπωλησίας πλοίων. (…) Έτσι, μπορεί να γίνει λόγος για ναυτική διαιτησία, σε περιπτώσεις διαφορών σχετικών με την κτήση του πλοίου (είτε από συμβάσεις ναυπηγήσεως, είτε από συμβάσεις πωλήσεως), με το ιδιοκτησιακό καθεστώς του (κυριότητα, νομή ή κατοχή και συμπλοιοκτησία) και με τη διασφάλιση απαιτήσεων τρίτων (υποθήκες, ναυτικά προνόμια). Είναι επίσης νοητή η υπαγωγή σε ναυτική διαιτησία διαφορών από τεχνικές επεμβάσεις επί του πλοίου, όπως επισκευή, μετασκευή, εξοπλισμός, δεξαμενισμός κ.λπ., διαφορών από σύγκρουση, ζημία στο πλοίο ή από το πλοίο, βλάβη στο φορτίο ή πρόκληση ζημίας από αυτό, διαφορών σχετικών με πλοήγηση, ρυμούλκηση, κοινή αβαρία και επιθαλάσσια αρωγή. Η ίδια δυνατότητα υπάρχει και για τις διαφορές από θαλάσσια ασφάλιση, αλλά και για εκείνες που ανακύπτουν από την οικονομική λειτουργία του πλοίου (λ.χ. από ναυλοσύμφωνα, φορτωτικές κ.λπ.), την πρακτόρευσή του, την αγορά προμηθειών και τις δαπάνες που γίνονται για λογαριασμό του πλοιοκτήτη από τον πλοίαρχο, το ναυλωτή κ.ά.».

http://thesis.ekt.gr/thesisBookReader/id/10681#page/1/mode/2up

[6] Για την ελληνική έννομη τάξη, ιδιαίτερη μνεία πρέπει να γίνει στη μόνιμη διαιτησία του Ναυτικού Επιμελητηρίου Ελλάδας (ΝΕΕ). Πρόκειται για μόνιμη διαιτησία του άρθρ. 902 ΚΠολΔ, η οποία συστήθηκε με το β.δ. 447 της 26 Ιουν./10 Ιουλ. 1969 (ΦΕΚ Α’ 133) «Περί συστάσεως παρά τω Ναυτικώ Επιμελητηρίω της Ελλάδος (Ν.Ε.Ε.) μονίμου διαιτησίας προς επίλυσιν ναυτιλιακών διαφορών». Με συμφωνία των μερών, σε αυτήν μπορεί να υπαχθεί κάθε ιδιωτική διαφορά ναυτιλιακού χαρακτήρα, περιλαμβανομένων και των διεθνών. «Ως ναυτιλιακές διαφορές νοούνται ιδίως οι διαφορές που έχουν σχέση με πλοίο ή πλωτό ναυπήγημα, με τη χρησιμοποίηση, λειτουργία, ναυσιπλοΐα ή εκμετάλλευση αυτού, με τη χρηματοδότηση των ναυτιλιακών επιχειρήσεων, καθώς και διαφορές που προκύπτουν από οιεσδήποτε συμβάσεις που έχουν σχέση με τη ναυτιλία εξαιρουμένων των ναυτεργατικών»  (άρθρ. 2 β.δ. 447/1969, όπως αντικαταστάθηκε ως άνω με το άρθρο 52 παρ.4 Ν.4150/2013, ΦΕΚ Α’ 102/29.4.2013). Το ΝΕΕ συντάσσει και δημοσιεύει κατάλογο διαιτητών και επιδιαιτητών, από τον οποίον επιλέγουν υποχρεωτικά τόσο τα μέρη, όσο και ο Πρόεδρος Δ.Σ. του ΝΕΕ, σε περίπτωση ορισμού διαιτητή από αυτόν. Σύμφωνα με το άρθρο 8 του άνω β.δ., η Διαιτητική Επιτροπή που συγκροτείται εφαρμόζει τις διατάξεις του ουσιαστικού δικαίου και τη διεθνώς κρατούσα ναυτιλιακή πρακτική. Για την έννοια της ναυτικής διαφοράς στο ελληνικό δίκαιο, βλ. αρθρ. 51 παρ. 3 Α «Ναυτικές διαφορές είναι οι ιδιωτικές διαφορές που πηγάζουν από πράξεις   του   θαλάσσιου  εμπορίου,  τη  χρησιμοποίηση,  λειτουργία  ή ναυσιπλοΐα πλοίου ή την παροχή εργασίας σ` αυτό» και 3Β Ν. 2172/1993 (ΦΕΚ Α’ 207).

[7] Βλ. ενδεικτικά την μονογραφία Jenkins, J., International Construction Arbitration Law, 2^nd revised ed., Wolters Kluwer, 2013.

[8] Βλ. την επίσημη ιστοσελίδα του γαλλικού  Διαιτητικού Κατασκευαστικού Δικαστηρίου (« Cour d’ arbitrage de la construction », C.A.C.)  http://www.cour-arbitrage-construction.com/. Πρόκειται για ένα μηχανισμό διοργάνωσης διαιτησιών επί διαφορών που αναφύονται στον κατασκευαστικό κλάδο (συμπεριλαμβανομένων των διαφορών από την κατασκευή δημοσίων έργων) επί τη βάσει σχετικής διαιτητικής ρήτρας ή συνυποσχετικού. Δημιουργήθηκε το 1996 ως εταιρία μη κερδοσκοπικού χαρακτήρα από επαγγελματίες του κατασκευαστικού κλάδου (εργολάβους, κατασκευαστές, αρχιτέκτονες κ.λπ.). Το Διαιτητικό Κατασκευαστικό Δικαστήριο διαθέτει έναν κανονισμό διαιτησίας, προσβάσιμο στην ιστοσελίδα του, ο οποίος συμπληρώνεται από τα εφαρμοστέα άρθρα του γαλλικού Κ.Πολ.Δ. (1442 επ.), καθώς και μια λίστα διαιτητών, μη δεσμευτική για τα μέρη. Ο αριθμός των διαιτητών μπορεί να κυμαίνεται από έναν έως τρεις. Τα μέρη μπορούν να επιλέξουν ως διαιτητές είτε νομικούς είτε τεχνικούς, κατά βούληση. Η διαιτητική διαδικασία έχει χαρακτήρα εμπιστευτικό και η διαιτητική απόφαση που εκδίδεται είναι δεσμευτική για τα μέρη. Η δε ακύρωσή της μπορεί να ζητηθεί μόνο για δικονομικές ακυρότητες και όχι ως προς την κρίση των διαιτητών επί της ουσίας.

[9] Στην Γερμανία π.χ. έχουν θεσπιστεί Κανονισμός Συμφιλίωσης και Διαιτησίας ειδικά για τις κατασκευαστικές διαφορές (SOBau), Κανονισμός Διαιτησίας για τον κατασκευαστικό κλάδο (SGOBau) αλλά και κανονισμοί διαιτησίας που προτείνονται από τα τεχνικά επιμελητήρια των διαφόρων κρατιδίων (Länder).

[10] “ICC Report on Construction Industry Arbitrations”, ICC International Court of Arbitration Bulletin, Vol. 12/No. 2, Fall 2001.

[11] Jenkins, J., International Construction Arbitration Law, 2^nd revised ed., Wolters Kluwer, 2013. Stephenson, D., Arbitration Practice in Construction Contracts, 3^rd ed., E&FN SPON, 1993.

[12] Είναι χαρακτηριστική η υπ’ αρ. 11ZR274/90 απόφαση του Ανώτατου Ομοσπονδιακού Δικαστηρίου της Γερμανίας της 2ας Δεκεμβρίου 1991 (NJW-RR, 1992, σελ. 423 επ.), ως προς την ερμηνεία της έννοιας “consequential loss”.

[13] Rephan, J., Arbitration of construction disputes, September 2011, http://www.pendercoward.com/index.php/component/content/article?id=53:jack-rephan-construction-law-public-contract-law-and-general-civil-litigation

[14] Lloyd, H., Judge, QC, ICC Report on Construction Industry Arbitrations, Building Dispute Practitioners’ Society Newsletter, http://fidic.org/sites/default/files/29%20humphrey_ lloyd_arbitrations02.pdf

[15] ICC Dispute Resolution Bulletin 2015 Issue 1, 2014 Statistics & Dispute Adjudication Boards under FIDIC Contracts: http://fidic.org/books/icc-dispute-resolution-bulletin-2015-issue-1-2014-statistics-dispute-adjudication-boardsunder#sthash.lCxvNW0K. dpuf.

[16] Βλ. Κανονισμό Διαιτησίας ICC, άρθρο 11, σχετικά με την υποχρέωση αμεροληψίας και ανεξαρτησίας των Διαιτητών καθ’ όλη την διάρκεια της διαιτητικής διαδικασίας. Οι υποψήφιοι Διαιτητές οφείλουν, πριν τον ορισμό τους, να αποκαλύψουν εγγράφως στην Γραμματεία του ICC οποιοδήποτε γεγονός ή συνθήκες θα μπορούσαν να γεννήσουν αμφιβολίες στα μέρη για την ανεξαρτησία τους. Υποχρεούνται να πράξουν το ίδιο εάν τέτοιο γεγονός αυτό ανακύψει μετά την έναρξη της διαιτητικής διαδικασίας. Η Γραμματεία διαβιβάζει τα στοιχεία στα μέρη και τους τάσσει προθεσμία για σχολιασμό. Το μέρος που αμφισβητεί την αμεροληψία του Διαιτητή δικαιούται να υποβάλει κατ’ αυτού αίτηση εξαίρεσης στην Γραμματεία του ICC, επί της οποίας αποφασίζει οριστικά το Διεθνές Διαιτητικό Δικαστήριο (άρθρο 14 Κανονισμού  Διαιτησίας ICC 2012).

[17] ICC Report on Construction Industry Arbitrations, ICC International Court of Arbitration Bulletin, Vol. 12/No. 2, Fall 2001.

[18] Flood, J. / Caiger, A., Lawyers and Arbitration: The Juridification of Construction Disputes, The Modern Law Review, vol. 56, σελ. 412-440.

Είναι φανερό ότι η παρουσίαση αυτή (ενώ το βιβλίο είναι σαν ζεστό καρβελάκι στο γραφείο μου ακόμη) έχει ιδιαίτερη συγκίνηση και χαρά που οφείλεται στην προσωπική σχέση αλλά και την εκτίμηση που τρέφω στο Ντίνο και τη δουλειά του. Οχι όμως μόνον γι’αυτό. Η διαιτησία μου θυμίζει φίλους που χάθηκαν όπως το Στέλιο και τον κ. Βερβενιώτη και τους ήξερα καλά και τους αγαπούσα. Μου θυμίζει φίλους που δουλέψαμε μαζύ και ευτυχώς ζούν και βασιλεύουν όπως ο Θοδωρής ο Φορτσάκης και η Αννα Μαντάκου. Μου θυμίζει συναδέλφους με στόμφο αλλά και άλλους με απλότητα. Μου θυμίζει δικαστές και διαιτητές που θαύμασα αλλά και έκρινα. Είναι ένα κομμάτι της ζωής των νομικών που έγινε δικό μου από το 2000 και μετά και σε πρακτικό επίπεδο. Με όλα του τα καλά και τα κακά. Ο Ντίνος όμως μου θυμίζει και την άλλη κοινή μας διαδρομή αυτή των δημοσίων συμβάσεων. Μου θυμίζει τις συμβουλές που μου έδωσε όταν ξεκινούσα, τις κόντρες μας, τους σκύλους μας και πιό πολύ έναν μεγάλο σκύλο που είχε κάποτε τον Αργο και παίζαμε στην Κινέττα. Ο Ντίνος, αν και είναι πολύ διαφορετικός από μένα, είναι ένας όμοιός μου καθώς είναι αυτοδημιούργητος με όλη τη σημασία της λέξης. Δεν είμαστε τόσοι οι αυτοδημιούργητοι σε αυτή τη χώρα δυστυχώς. Αρα νοιώθω στο πετσί μου τι έχει βιώσει. Πολεμιστής, με θέσεις και πολιτικούς αγώνες παράλληλα, με πολιτική και συνδικαλισμό, με πολύ και έντονο συναίσθημα για ότι κάνει δοκιμάσθηκε από παιδί στο δρόμο που δικαίωσε τους γονείς του και τους έκανε να τον καμαρώνουν απεριόριστα και από τον άλλο κόσμου που τον κοιτάζουν με χαμόγελο. Δοκιμασμένος όπως κάθε αυτοδημιούργητος άνθρωπος στο λεπίδι του πελάτη και της αγοράς εισφέρει όσα κατανόησε σε συγγραφικό έργο αφήνοντας συστηματικά την παρακαταθήκη της γραφής με τον απλό τίτλο “δικηγόρος”. Ο Ντίνος έχει και μεταπτυχιακά (χάρη στα οποία απέκτησα κληρονομικά πολλούς φίλους στο Παρίσι) και τίτλους άφθονους στην πολιτική που απλώς αποφεύγει να μνηνομεύει. Ο Ντίνος επίσης έχει διατελέσει διαιτητής σε δεκάδες διαιτησίες που του έδωσαν την δυνατότητα να προσεγγίσει το θέμα από όλες τις πλευρές και όχι μόνον από αυτή του δικηγόρου που κερδίζει.
Καλωσορίζω το βιβλίο αυτό με περισσή χαρά και εύχομαι όλων η εμπειρία και η προκοπή να μετουσιώνεται σε σκέψη και κριτική ανάλυση. Ας είναι καλοτάξειδο! και όταν το διαβάζουμε να προσέχουμε όλοι. Μικρές τριχούλες από τα σκυλιά του ξεχωρίζουν στις σελίδες που διατρέχουμε μαζί με την πολύχρονη πείρα και αξία του Ντίνου. Κ. Σταφυλοπάτη ελπίζω να σας γνωρίσω καλύτερα και να έχω την ευκαιρία να γράψω περισσότερο προσωπικά και για σας!

Ο Σάκκουλας λοιπόν που είναι όμως τρείς.

Λέγοντας Σάκκουλας εννοούμε τρεις διαφορετικούς εκδοτικούς οίκος για έκαστο των οποίων οι πληροφορίες έχουν ως εξής (όπως οι ίδιοι τις αναφέρουν για τον εαυτό τους)

1. Αντώνης Ν. Σάκκουλας

Ο Εκδοτικός Οίκος Αντ. Ν. Σάκκουλα είναι ο παλαιότερος οίκος νομικών εκδόσεων στην Ελλάδα. Ιδρύθηκε το έτος 1933 από τον Νικόλαο Σάκκουλα, πατέρα του σημερινού ιδιοκτήτη, ο οποίος και τον διηύθυνε μέχρι το 1957. Από το 1958 υπό τη διεύθυνση του Αντ. Ν. Σάκκουλα, ο οίκος έχει ως αντικείμενο την έκδοση βιβλίων και περιοδικών και τη διάθεσή τους τόσο από τα καταστήματά του στην Αθήνα και στην Κομοτηνή όσο και από άλλα ομοειδή βιβλιοπωλεία σ’ όλη τη χώρα.

Κύριο αντικείμενο του οίκου Αντ. Ν. Σάκκουλα είναι οι νομικές εκδόσεις. Από χρόνια άλλωστε εκδίδει τα συγγράμματα που χρησιμοποιούνται από τους φοιτητές των Νομικών Σχολών όλων των Ελληνικών πανεπιστημίων. Στην Αθήνα λειτουργούν δύο καταστήματα. Το κεντρικό στην οδό Σόλωνος 69 και το υποκατάστημα, στην Στοά του Βιβλίου στην οδό Πεσμαζόγλου 5. Στην πόλη της Κομοτηνής λειτουργεί από το 1978 στην οδό Ν. Ζωΐδου 88. Με την ίδρυσή του, ο οίκος συνέβαλε σημαντικά στην ανάπτυξη της Νομικής Σχολής της Θράκης από την ίδρυσή της μέχρι σήμερα και την τόνωση της πνευματικής ζωής της ακριτικής αυτής πόλης.

2. Δίκαιο και Οικονομία – Π.Ν. Σάκκουλας
O εκδοτικός οίκος Δίκαιο και Οικονομία – Π.Ν. Σάκκουλας ιδρύθηκε το 1952 υπό την επωνυμία Αφοι Π. Σάκκουλα. Ο νέος, τότε, εκδοτικός οίκος ανέπτυξε μέσα σε σύντομο χρονικό διάστημα αξιοσημείωτη δραστηριότητα, επεκτεινόμενος σε ένα ευρύ φάσμα νομικών τίτλων, και από το 1995 λειτουργεί με νέα εταιρική μορφή ως Δίκαιο και Οικονομία – Π.Ν. Σάκκουλας.
H διατήρηση ενός αδιαπραγμάτευτα υψηλού αισθητικού και επιστημονικού επιπέδου παραμένει σταθερή παράμετρος για την νέα εταιρία, η οποία εγκαινίασε σύντομα δύο σημεία πώλησης. Ένα επί της συμβολής των οδών Πανεπιστημίου και Αρσάκη, στο Μέγαρο του Συμβουλίου της Επικρατείας, και ένα επί της οδού Ευελπίδων 81, έναντι του Πρωτοδικείου Αθηνών. Πρόσφατα (άνοιξη 2014), εγκαινιάστηκε και λειτουργεί ήδη ένα νέο βιβλιοπωλείο-καφέ υπό τον διακριτικό τίτλοCafe de la Presse, επί της οδού Κυρίλλου Λουκάρεως (έναντι του Εφετείου / Ειρηνοδικείου Αθηνών), όπου μπορεί κανείς να βρει όλους τους τίτλους του εκδοτικού οίκου και να πλοηγηθεί στο διαδίκτυο, κάνοντας ένα διάλειμμα για καφέ ή φαγητό
3. Eκδόσεις Σάκκουλα Αθήνα Θεσσαλονίκη (τον Παναγιώτη)
Επιστημονικός εκδοτικός οίκος με ειδίκευση σε εκδόσεις νομικών βιβλίων, συγγραμμάτων και οικονομικών-φορολογικών βιβλίων.

Αθήνα
Ιπποκράτους 23 – 10679 – Αθήνα
Τηλ. 210 33 87 500 – Fax: 210 33 90 075

Θεσσαλονίκη
Φράγκων 1 – 54626 – Θεσ/νίκη
Τηλ. 2310 535 381 – Fax: 2310 546 812

Εθνικής Αμύνης 42 – 54621 – Θεσ/νίκη
Τηλ. 2310 244 228, 9 – Fax: 2310 244 230

Οι τρείς αυτοί εκδότες για τους οποίους κάποτε θα άξιζε να μάθουμε την ιστορία τους είναι το χρυσό όνομα για κάθε νέο φοιτητή και για κάθε δικηγόρο. Γρήγορα βέβαια θα μάθουν και τη Νομική Βιβλιοθήκη, όπως θα μάθουν και ότι το νομικό βιβλίο πολύ απέχει από το να εξυπηρετεί το σκοπό που οφείλει να έχει. Θα μάθουν για τους εκδότες των δωρεάν πανεπιστημιακών συγγραμμάτων, θα μάθουν για το θυμό των πανεπιστημιακών εναντίον των εκδοτών, θα μάθουν αρκετά αλλά ποτέ όλα.

Τα τελευταία νέα λένε ότι υπάχει μάλιστα και τέταρτος Σάκκουλας οι εκδόσεις Θέμις του Νικολάου Α. Σάκκουλα. Πρέπει να είναι ο γιός του Αντώνη ο Νίκος που όλοι ξέρουμε στην αγορά βιβλίου. Δεν θα τους ευχόμασταν να τα χιλιάσουν. Αντίθετα θα ευχόμασταν να έχουμε καλό νομικό βιβλίο και λογικές τιμές σε αυτό (πριν αχρηστευθεί από την πραγματικότητα). Θα ευχόμασταν επίγνωση και αυτογνωσία σε σχέση με την αγορά των θυμωμένων επιστημόνων που εκδίδονται σε άλλους εκδότες κατά περίπτωση, όχι επιστημονικούς αλλά εμπορικότερους με μόνο κίνητρο την αγανάκτηση. Θα ευχόμασταν εμπορικούς εκδοτικούς οίκους. Θα ευχόμασταν επίσης όταν ψάχνει κανείς στη google το όνομα Σάκκουλας να μην βγαίνει η Νομική Βιβλιοθήκη. Οχι γιατί είναι παράξενο αλλά γιατί σε μία δυτική κοινωνία είναι σημαντικό να υπάρχει ανταγωνισμός.
Είναι όμως ιστορία το όνομα Σάκκουλας και όλοι πρέπει να την ξέρουν και να τη σέβονται. Νομικό Βιβλίο χωρίς Σάκκουλα δεν υπάρχει. Και όποιος το ξέχασε δεν πέρασε ποτέ από τα έδρανα της νομικής. Θα ήθελα πολύ να μάθω κάποτε την ουσία αυτής της υπόθεσης και να κατανοήσω την ιστορία των νομικών εκδόσεων στη χώρα μου. Ποιόν όμως τάχα να ρωτήσω χωρίς να εμπλακώ και αχάριστο κουτσομπολιό και περιττές πληροφορίες? Ποιός θα νοιαζόταν για κάποιον σαν εμένα, κάποιον αναγνώστη δηλαδή που διερωτάται για το αυτονόητο?

Αποφάσισα να κρατήσω τη στήλη. Πολιτισμικά το βιβλίο υπάρχει για το νομικό και ως κατάσταση και ως πράγμα. Χρειάζεται. Αλλά άλλο τόσο χρειάζεται να ξέρει κανείς ότι το χαρτί, αυτό που υποκατέστησε τις πέτρες του μωσαϊκού νόμου, πεθαίνει και αντίστοιχα αλλάζει η πραγματικότητα της κανονιστικότητας και της γνώμης. Ο νόμος και κάθε πηγή δικαίου γίνεται πιό χαλαρή και ευάλωτη στα νέα μέσα (που ακόμη κανείς δεν μπορεί να προβλέψει την εξέλιξή τους- ταχύτερη πάντως από αυτή του νόμου) αλλά και οι ιδέες αλλάζουν με τρόπο που εκπλήσσει. Γνώμες αλήθεια δεν ξέρω αν υπάρχουν ακόμη! είναι το δάνειο re καταρτιζόμενη σύμβαση που έγραφε ο Φίλιος? τι σημαίνει οικογένεια? Τι σημαίνει νόμιμος μοίρα?

Οσο η τεχνολογία προχωρά η ανάγκη για σκέψη μεγαλώνει. Οχι για μνήμη, τέτοια προσφέρεται πλέον υπερβολική και αφθονη. Για σκέψη όμως? για κρίση? Ε γι’αυτό θα κρατήσω τη στήλη με το βιβλίο! ωφέλημο πράγμα δα για όποιον δεν σκέπτεται και δεν συλλογιέται στοχαστικά! μπορείς να του το πετάξεις στο κεφάλι!